Te Hītori‎ > ‎

Te Aho Matua

Official Version Of Te Aho Matua O Ngā Kura Kaupapa Māori - Pursuant To Section 155a of The Education Act 1989

1. TE IRA TANGATA

Ahakoa iti. He iti mapihi pounamu

He kakano i ruia mai i Rangiatea. E kore ia e ngaro

Kia marama rawa te hunga whakaako ki te ahua o te tangata, katahi ano ka taea te hanga kaupapa whakaako mo te hunga tamariki.

1.1 No ngā Rangi Tuhaha te wairua o te tangata. I tona whakairatanga ka hono te wairua me te tinana o te tangata. 1 tera wa tonu ka tau tona mauri, tona tapu, tona wehi, tona iho matua, tona mana, tona ihi, tona whatumanawa, tona hinengaro, tona auahatanga, tona ngakau, tona pumanawa. Na ka tupu ngatahi te wairua me te tinana i roto i te kopu o te whaea, whānau noa.

1.2 Tino motuhake enei āhuatanga katoa. Ko tenei hoki te kakano i ruia mai i Rangiatea. E kore ia e ngaro. Engari, ko ta ngā matua, ko ta te whānau, ko ta te kura hoki, he mea awhi, he mea whangai, he mea whakaako i te tamaiti kia tupu ora ai tona katoa i roto, i te tika me te maungarongo.

1.3 Kia pakeke te tangata, kei a ia ano ana tikanga, mana ano e whakatau ko tewhea te huarahi e hiahia ana ia ki te whai, otira e tika ana mona. Heoi ano, ahakoa iti ahakoa rahi kei a ia tenei. Engari, mehemea i tipu ora tona katoa, e kore ia e paheke ki te he.

1.4 Ko te ngakau te mata me te kuaha o te wairua. Otira, ko te whiu o te kupu, ko te wero, ko te riri, ko te aroha, ko te humarire, me enei āhuatanga katoa he mea kuhu ki te ngakau titi tonu ki te wairua. Koia nei te timatanga o te korero 'kia ngakau mahaki'. Ma tenei hoki ka tika te korero 'He oranga ngakau he pikinga waiora’.

1.5 He tapu te tangata ahakoa ko wai. Kohungahunga mai, tamariki mai, taipakeke mai, kaumatua mai, he tapu katoa. Kia kaua te hunga o ngā Kura Kaupapa Māori e tukino, e whakaiti, e whaka‑parahako i te tangata, e mahi puhaehae ranei ki etahi atu. Kia ngakau mahaki ratou ki a ratou, ki te iwi whanui, ki a Tauiwi hoki.

1.6 He tapu to te wahine he tapu ano to te tane. Kia kaua tetahi e whakaiti i tetahi. Engari kia whakanui tetahi i tetahi i runga i te mohio ma te mahi ngatahi a te wahine me te tane e tupu ora ai ngā tamariki me te iwi hoki.

Kotiro, he mokopuna koe na Hinetitama
Waiwai ana ngā karu te tirohanga atu.

1.7 He tapu te tinana o te tangata. No reira he mahi nui tera, ko te whakaako i te tamaiti ki ngā āhuatanga whakapakari i tona tinana, kia tupu ai tona hauora. Kia mohio te hunga tamariki ki ngā kai pai, ki ngā kai kino. Kia mohio hoki ki te painga o te korikori tinana, o te mirimiri tinana, o ngā rongoa a Tane Whakapiripiri. Kia kaua ia e tukino i tona tinana i te tinana hoki o tetahi atu.


2. TE REO

Toku reo, toku ohooho
Toku reo, toku mapihi maurea
Toku reo, toku whakakai marihi

2.1 He tapu ngā reo katoa. No reira. me whai koha te hunga o ngā Kura Kaupapa Māori ki ngā reo katoa.

2.2 Mo ngā tamariki, kia rua ngā reo. Ko te reo o ngā matua tupuna tuatahi, ko te reo o tauiwi tuarua. Kia orite te pakari o ia reo, kia tu tangata ai ngā tamariki i roto i te ao Māori, i roto hoki i te ao o Tauiwi.

2.3 He taonga te reo Māori i roto i te Tiriti o Waitangi, he reo tuturu hoki i roto i te Ture mo te Reo. Engari kahore he painga o te Tiriti, o te Ture ranei, mehemea kahore te reo i roto i te whatumanawa, i roto i te ngakau, i roto hoki i te mangai o te iwi Māori.

2.4 I runga i tenei whakaaro, kia tere pakari ai te reo o ngā tamariki, me whakahaere ngā mahi katoa o te kura i roto i te reo Māori. Tae atu ki te hunga kuhu mai ki roto i te kura, me korero Māori katoa, i ngā wa katoa.

2.5 Ano te wa e tika ana mo te whakauru i te reo o Tauiwi ki roto i ngā mahi a ngā tamariki. Waiho tenei ma ia whānausup>131 e whakatau. Ko te mea nui ke kia noho wehe ngā reo e rua. He wahi ke mo te whakaako, he tangata ke hei whangai i te reo o Tauiwi ki ngā tamariki. Ano, ko te mea nui, kia noho rumaki te i co, kia kaua e korero mawhitiwhiti mai i tetahi reo ki tetahi reo.

2.6 E tika ana, ma te hunga tino mohio ki te reo Māori, ki te ao Māori hoki, e arahi ngā tamariki i roto i a ratou mahi. Engari kia tika ano te ngakau me te wairua o tenei hunga, me whakapono hoki ki te kaupapa whanui o ngā Kura Kaupapa Māori. Heoi ano, me whai aroha tonu te hunga o te kura ki a ratou kaore ano kia tino pakari te reo. Mehemea he tangata tautoko i te kaupapa, awhinatia. Mehemea e tino ngakau nui ana ki te reo, a tona wa ka mau.

3. NGĀ IWI

Te piko o te mahuri. Tera te tupu o te rakau.

3.1 Mo te nuinga o ngā tamariki, tokomaha ngā iwi. Tera pea mo etahi, kotahi te iwi. Ko te mea nui kia mohio ngā tamariki ki o ratou ake iwi, hapu, whānau hoki. Tua atu o tera kia mohio hoki ki te katoa o ngā iwi tae noa ki a Tauiwi.

3.2 No reira, he mahi nui tera te whai haere i ngā whakapapa hei here i ngā tamariki ki o ratou ake whānau, hapu, iwi, matua tupuna hoki. Tua atu o tenei ko te mohio ki ngā tuhonohono ki etahi atu o ngā iwi.

3.3 E tika ana kia tu whakahihi te tamaiti i roto i tona ake iwi, engari kia whai koha ano ki ngā iwi katoa.

3.4 Kia mohio ngā tamariki ki ngā rohe, ki ngā waka, ki ngā korero nehera, ki ngā purakau, ki ngā pakiwaitara, ki ngā tikanga, ki ngā waiata, ki ngā āhuatanga katoa o tona ake iwi. Kia mohio ano ki ngā āhuatanga katoa e pa ana ki era atu o ngā iwi tae noa ki etahi o ngā iwi o tawahi.

3.5 Me whai haere ano hoki ngā tamariki i ngā āhuatanga whanui e pa ana ki o ratou iwi tae noa ki enei ra.

3.6 Ma te rongo a te tamaiti ki te awhi, ki te arataki, ki te tautoko, ki ngā tohutohu a te Whanau me tona aroha hoki, e mau ai tona piripono ki te Whanau. He mea hopu te nuinga o enei tuahua. No reira, e tika ana kia piri tonu te Whanau ki ngā tamariki i roto o te kura, i roto i a ratou mahi hoki.

3.7 Kia rongo te tamaiti ki te rekareka o te Whanau mo ana mahi pai, ki te papouri hoki o te Whanau mo ana mahi he. Ko tenei te timatanga o te pupuri i te tamaiti ki te huarahi tika, me tona tu pakari i roto i tona iwi.

3.8 Kia kite ngā tamariki ko te Whanau tonu e whakahaere ana i te kura, ko te Whanau hoki e mahi ngatahi ana me ngā pouako, ka tupu ia me te mohio ko te wairua me te mana Māori motuhake e kakahu ana i a ia me tona kura.

3.9 Ehara i te mea mo ngā tamariki anake te kura. He mātauranga ano kei te kura mo ngā taipakeke, mo te katoa o te Whanau hoki mehemea ka hiahia whakatu wananga ratou mo ratou.

3.10Mo te whakaako pouako hou, ko te kura ano te wahi tika hei timatanga ma ratou, kia riro ano ma te Whanau ratou e arataki i roto i te mahi whakatupu, whakaako tamariki.


4. TE AO

Ka pu te ruha
Ka hao te rangatahi

4.1 Ko tona ake kainga te ao tuatahi me te kura timatanga o te tamaiti. Tua atu o tenei ko te ao Māori. Ma te Kura Kaupapa Māori ia e arahi i roto i enei nekeneke tae noa ki tona kura whaka-mutunga, ara, ki te ao whanui me ona āhuatanga katoa.

4.2 Kia kaua te tamaiti e herea ki te ao kohatu. Kia watea hoki ia ki te kapo mai i ngā painga, i ngā maramatanga katoa o te ao whanui.

4.3 Haunga tera, ko te timatanga tika mona, ko te whai haere tonu i ngā korero tuku iho a ngā matua tupuna e pa ana ki te timatanga o te taiao.

4.4 Kia whai koha ngā tamariki ki a Papatuanuku raua ko Ranginui me a raua tamariki e tiaki nei i te ha o ngā moana, o te whenua, o te rangi me o ratau āhuatanga katoa.

4.5 Kia tupu te miharo o ngā tamariki ki ngā mea ora, ki ngā mea tupu katoa. Kia kaua e tukinotia.

4.6 Kia tupu ngā tamariki hei kaitiaki i ngā painga huhua o te whenua, o te moana, o ngā ngahere. Kia mau hoki ki ngā ture tuku iho a ngā matua tupuna, e pa ana ki te moana, ki te whenua, ki ngā ngahere.

4.7 Kia whaia ano e ngā tamariki ngā ture o te ao, otira ngā putaiao e pa ana ki te moana, ki te whenua, ki te rangi, ki ngā mahi tataitai hoki.

5. AHUATANGA AKO

Tamariki wawahi taha. Aratakina ki te matapuna
0 te mohio, o te ora, o te maungarongo

Whaia te iti kahurangi. Te tuohu koe
 Me he maunga teitei

5.1 Ko ngā āhuatanga ako katoa he mea mahi i roto i te koanga ngakau, me te whakaihiihi hinengaro.

5.2 Ko te tino painga o te karakia he mea whakatau i te wairua, whakawatea i te whatumanawa me te hinengaro, whakarata i te ngakau, whakataka i ngā raru, kia ngawari ai te whakauru atu ki te mahi kua whakaritea hei mahi.

5.3 He mea whakaihihi i te tamaiti te noho o te pakeke ki tona taha hei toko mona i roto i ana mahi. Heoi ano, ko te awhi ko te tautoko i a ia. Engari kia kaua e riro ma te pakeke e mahi te mahi a te tamaiti.

5.4 He mea nui te noho wahangu me te whakarongo mo ngā tamariki. Ma te mau o tenei tuahua e rongo ai ngā tamariki ki te hohonutanga o te korero.

5.5 He mea tapiri atu ki te whakarongo, ko te titiro, ko te raweke, ko te makamaka patai, ko te whitiwhiti korero, ko te ata whakaaro, hei whakauru i te matau me te aroa.

5.6  Ko ngā kaumatua ngā kaipupuri o ngā tikanga Māori, ko ratou hoki ngā pukorero. He mea nui tera kia piri mai ratou ki te kura, ki ngā tamariki hoki hei kaiako, hei kaiarahi.

5.7 He mea nui tera te manaaki tangata. Kia kite ngā tamariki i te ahua o te manaaki, i tona kainga, i te kura, i te marae. A tona wa kia tu ratou ki te awhina i ngā mahi manaaki.

5.8 Ko roto i tona ake hunuku te timatanga o te whanaungatanga o te tamaiti, ara, ki ona tungane/ tuahine, tuakana/teina. Ano, kei roto i tona hunuku tona rongo ki ngā tikanga tika e pa ana ki ngā pakeke me ngā kohungahunga. Me haere ano hoki enei tuahua i roto i te kura. Kia mohio ai ngā tamariki taipakeke ki te tiaki i ngā kohungahunga, kia whakarongo hoki ngā kohungahunga ki ngā tamariki taipakeke.

5.9 Na tenei tuahua e tika ai te korero, kia kaua e taikaha ngā mahi wehe i ngā kotiro me ngā tamatane, i ngā taipakeke me ngā kohungahunga hoki. Ano te wa e tika ana mo te mahi wehe i runga i te pakeke o ngā tamariki. Ano te wa e tika ana kia mahi whānau ratou. Otira, kia riro ma ngā tamariki pakeke e arataki ngā tamariki kohungahunga.

5.10  He mea tino nui te wahi ako hei whakaohooho i te wairua o te tamaiti ki ana mahi whakaako. No reira, kia kikii tonu te kura i ngā mea whakaihihi i a ia, i ngā mea pupuri hoki i te ha o te ao Māori. Me whakawhanui hoki tona wahi ako ki ngā marae, ki ngā ngahere, ki waenga parae, ki te taha moana, ki ngā wharepukapuka, whare taonga me era atu whare whangai i te puna o te mohio.


6. TE TINO UARATANGA

6.1 Kia mau, kia noho whakaaraara, noho koi te hinengaro o te tamaiti ki ngā matau katoa hei arahi i a ia i roto i te ao hou.

6.2 Kia toa ia ki te whakarongo, ki te whakaaro, ki te korero, ki te panui, ki te tuhi i roto i te reo Māori i roto i te reo o Tauiwi hoki.

6.3 Kia tupu ngā āhuatanga tuku iho o tona pumanawa ki ngā tihi teitei o te taumata.

6.4 Kia noho ohooho tona auahatanga i roto i ngā mahi waihanga o tona ao.

6.5 Kia noho tuwhera tona ngakau ki te hari, ki te koa, ki te aroha, ara, kia ngakau nui, kia ngakau mahaki.

6.6 Kia mau ki tona whatumanawa ngā hohonutanga o te ako o te mohio.

6.7 Kia rangona tona ihi, tona wehi, tona tapu.

6.8 Kia tupu tona mana me tona rangatiratanga.

6.9 Kia ita tona mauri.

6.10 Kia puawai tona waiora me tona hauora i roto i te hono tangaengae o tona wairua me tona tinana.

6.11 Kia mau tuhonohono te here o tona ihomatua ki ona matua tupuna, piki ake i ngā Rangi Tuhaha ki te marae atea o Io-Matua.

6.12 Kia tu pakari, tu rangatira ia hei raukura132 mo tona iwi. 

Comments